સોનેરી કિલ્લાઓનો માર્ગ, ૫ રાત્રિ

જોધપુર એરપોર્ટ કે જોધપુર જંક્શન પર સ્વાગત કરીને જૂના શહેરની હોટેલમાં લઈ જવાશે. સાંજની શરૂઆત ઘંટાઘરથી થાય છે અને પછી સરદાર બજાર — મરચાં, બાંધણી, ઊંટના ચામડાની જૂતી, અને શ્રી મિશ્રીલાલની માખણિયા લસ્સી, જે ૧૯૨૭થી એ જ રીતે બને છે. લગભગ સાત વાગ્યાથી મેહરાનગઢ પર રોશની થાય છે, જે બજારની અગાસીઓ પરથી સૌથી સરસ દેખાય છે.

આખી સવાર મેહરાનગઢની અંદર — આજે પણ જોધપુરના રાજપરિવારની માલિકીનો અને ભારતના બે શ્રેષ્ઠ સંચાલિત સંગ્રહાલયોમાંનો એક. ઓડિયો ગાઇડ સામેલ છે અને પૂરા બે કલાક આપવા જેવા છે — મોતી મહેલ, ફૂલ મહેલ, પાલખી ગેલેરી અને લોહા પોળ પરના સતીના હાથના થાપા. પછી જસવંત થડાની સફેદ આરસની છત્રી, અને ઉમેદ ભવન પેલેસનું સંગ્રહાલય તેની ૧૯૩૦ના દાયકાની આર્ટ ડેકો ગાડીઓ સાથે. મોડી બપોરે કિલ્લાની નીચે બ્રહ્મપુરીની વાદળી ગલીઓમાં ફેરો.

થારના રણમાં સાડા પાંચ કલાકનો પશ્ચિમ તરફનો રસ્તો, વચ્ચે ઓસિયાં ખાતે ૮મી સદીનું સચિયા માતાનું મંદિર અને જૈન મહાવીર મંદિર — બંને જેસલમેરની કોઈપણ ઇમારત કરતાં જૂનાં. પોખરણ પછી ભૂમિ ઝાંખરાં અને ખેજડીમાં ફેરવાય છે. મોડી બપોરે જેસલમેર પહોંચાય છે; સૂર્યાસ્તના આશરે ચાળીસ મિનિટ પહેલાં કિલ્લો સાચા અર્થમાં સોનેરી થાય છે, જે ગડીસર સરોવરની બાજુથી શ્રેષ્ઠ દેખાય છે.

જેસલમેરનો કિલ્લો દુનિયાના બહુ ઓછા "જીવંત" કિલ્લાઓમાંનો એક છે — દીવાલોની અંદર આજે પણ આશરે ત્રણ હજાર લોકો રહે છે, અને એ જ કારણે ગટરવ્યવસ્થા ખરેખરી જાળવણી-સમસ્યા છે. જૈન મંદિરોનો સમૂહ, રાજ મહેલ અને વેપારી વિસ્તાર પગપાળા જોવાશે, પછી પટવોં કી હવેલી — ૧૮૦૫માં એક જૈન જરીના વેપારીએ પોતાના પુત્રો માટે બંધાવેલી પાંચ હવેલીઓનો સમૂહ — અને મોરના આકારની છતવાળી સાલિમ સિંહ કી હવેલી. દિવસનું સમાપન સૂર્યાસ્તે બડા બાગની રાજવી છત્રીઓ પર.

મોડી સવારે કુલધરા તરફ — ૧૮૨૫માં એક જ રાતમાં ત્યજી દેવાયેલું અને ત્યારથી એમ જ ઊભેલું ગામ — પછી ૪૦ કિમી આગળ સામ. બપોર પછી ઢૂવાની ટોચ પર જીપ સવારી અને સૂર્યાસ્ત માટે ઊંટ પર દૂરની ધાર સુધીની સવારી — રસ્તાની બાજુના ઢૂવા નહીં, દૂરના ઢૂવા પસંદ કરજો. કેમ્પમાં રાજસ્થાની થાળી, તાપણું અને જીવંત માંગણિયાર તથા લંગા સંગીતકારો સાથે કાલબેલિયા નૃત્ય. સ્વિસ ટેન્ટમાં જોડાયેલા બાથરૂમ અને ગરમ પાણી હોય છે.

ઢૂવા પર સૂર્યોદય માટે વહેલા ઊઠવું સાર્થક છે — આશરે વીસ મિનિટ સુધી પ્રકાશ સપાટ સોનેરી રહે છે. નાસ્તા પછી બપોરની ફ્લાઇટ કે સાંજની ટ્રેન માટે જોધપુર સુધીનો છ કલાકનો રસ્તો. અમે વચ્ચે પોખરણના કિલ્લાનો પડાવ અને ફલોદીમાં ભોજન માટે યોગ્ય વિરામ ગોઠવીએ છીએ.