કાશ્મીર પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા

કાશ્મીર માટે એપ્રિલ – ઓક્ટોબર દરમિયાન પ્રવાસ કરો. આ મહિનાઓમાં હવામાન, ભીડ અને હવાઈ ભાડું ત્રણેય અનુકૂળ હોય છે — બહાર જાવ તો ત્રણમાંથી એક જતું કરવું પડે.

ચલણ

Indian Rupee (INR)

ભાષા

ખીણમાં કાશ્મીરી, ધંધા-વ્યવહારમાં બધે ઉર્દૂ અને હિન્દી, હોટેલ તથા ગાઇડ સાથે અંગ્રેજી. હિન્દીથી પૂરેપૂરું કામ ચાલે છે; કાશ્મીરીનો એક શબ્દ પણ જરૂરી નથી, છતાં "સલામ" અને "શુક્રિયા" લોકો નોંધે છે.

સમય ક્ષેત્ર

IST (UTC+5:30)

પ્લગ પ્રકાર

Type C / D / M

ભારતથી ફ્લાઇટ સમય

3.5 કલાક

ક્યાંથી ઉડાન

Ahmedabad · Mumbai · Delhi · Jammu · Chandigarh

• 

  સવારે છ વાગ્યે દાલ સરોવર

  રૈનાવારીનું તરતું શાકભાજી બજાર પાંચથી સાત વચ્ચે ચાલે છે અને મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ જાગે તે પહેલાં સમેટાઈ જાય છે. શિકારાનો ભાવ ગમે તે સમયે લગભગ ₹800 પ્રતિ કલાક રહે છે — એટલા જ પૈસામાં પરોઢે સાંજના પાંચ કરતાં ચાર ગણું જોવા મળે છે.

• 

  ગુલમર્ગનો ગોંડોલા

  પહેલો તબક્કો 3,050 મીટરે કોંગડોરી સુધી, બીજો 3,980 મીટરે અફરવાટ સુધી. સીઝનમાં બીજા તબક્કાની ટિકિટ ઑનલાઇન દિવસો પહેલાં ખલાસ થઈ જાય છે, અને ઉપરના સ્ટેશને જૂનમાં પણ સારું જૅકેટ જોઈએ એટલી ઠંડી હોય છે. 3,980 મીટરે ઊંચાઈની અસર સાચી છે — ઊતરવાની સવારે જ ઉપર ન જશો.

• 

  પહલગામ અને લિદ્દર ખીણ

  આરૂ, બેતાબ અને ચંદનવાડી એવી ખીણમાં છે જ્યાં ફક્ત સ્થાનિક યુનિયનની ટૅક્સી જ જઈ શકે — તમારી શ્રીનગરની કાર ગામમાં જ અટકી જશે. ચાલવા માટે આરૂ સૌથી સારું. અમરનાથ યાત્રા શરૂ થાય એની આગળ-પાછળના પખવાડિયામાં ટાળો, સિવાય કે ભીડ જ જોઈતી હોય.

• મુઘલ બગીચા અને જૂનું શહેર

  નિશાત, શાલીમાર અને ચશ્મેશાહી ત્રણેય મળીને એક બપોર લે છે. જે અડધો ભાગ કોઈ પૅકેજમાં હોતો નથી તે જૂનું શહેર છે: જામિયા મસ્જિદ અને એના 378 દેવદારના થાંભલા, હઝરતબલની દરગાહ, અને ઝૈના કદલ આસપાસની પેપિયર-માશે તથા ખતમબંદ કારીગરીની વર્કશોપો.

• ઑક્ટોબરના અંતે પામ્પોરમાં કેસર

  લગભગ ત્રણ અઠવાડિયાં માટે કરેવાનાં ખેતરો ક્રોકસનાં જાંબલી ફૂલોથી ભરાઈ જાય છે, અને ભારતમાં આ એકમાત્ર જગ્યા છે જ્યાં હાથે કેસર વીણાતું જોઈ શકાય. GI ટૅગવાળી કાશ્મીર કેસર સહકારી મંડળી પાસેથી, લૅબ સર્ટિફિકેટ સાથે ખરીદો — રસ્તા કિનારેના સ્ટૉલમાં ભેળસેળ નિયમ છે, અપવાદ નહીં.

• સોનમર્ગ અને થાજીવાસ ગ્લેશિયર

  ગ્લેશિયર સુધીની ચાલ ટૂંકી છે — એક બાજુ લગભગ 3 કિમી — અથવા ટટ્ટુ, જેનો ભાવ પહેલાં ₹2,000 કહેવાશે અને ₹1,000ની આસપાસ નક્કી થશે. સોનમર્ગ લેહના ધોરીમાર્ગ પર છે અને ડિસેમ્બરથી એપ્રિલ સુધી બરફથી બંધ રહે છે — વસંતનો કાર્યક્રમ ગોઠવતાં પહેલાં ચકાસી લેવું.

• વાઝવાનશાકાહારી

  કાશ્મીરની પ્રખ્યાત 36 વાનગીની લગ્નથાળી, અને આ સ્પષ્ટ કહેવું જોઈએ: રિસ્તાથી ગુશ્તાબા સુધી બધું મટન છે, અને શાકાહારી વાઝવાન જેવું કશું હોતું નથી. શાકાહારી જૂથ માટે એની આસપાસ સાંજ ન ગોઠવો — વેપારીઓ તો તમને વેચી જ દેશે.

• હાક સાગજૈન અનુકૂળ

  કાશ્મીરની રોજિંદી ભાજી — ફક્ત પાણી, સરસવનું તેલ, લીલું મરચું અને હિંગમાં રંધાયેલી. ડુંગળી નહીં, લસણ નહીં, ટમેટાં નહીં — કારણ કે કાશ્મીરી પંડિત રસોઈમાં પરંપરાગત રીતે એ ત્રણેય વપરાતાં નથી. એટલે હાક ભારતની એ ગણીગાંઠી પ્રાદેશિક વાનગીઓમાંની એક છે જે જૈન પ્રવાસી જેમની તેમ ખાઈ શકે.

• નદ્રુ યખની અને દમ આલૂજૈન અનુકૂળ

  દાલ સરોવરમાં જ ઊગતું કમળકાકડી દહીં અને વરિયાળીની ગ્રેવીમાં, અને કાશ્મીરી દમ આલૂ — કાશ્મીરી મરચાંથી ઘેરો લાલ અને પરંપરાગત રીતે ડુંગળી વગરનો. જૈન પ્રવાસી માટે નોંધ: નદ્રુ કંદ છે અને દમ આલૂ બટાટા — બંને સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે, એટલે હાક અને રાજમા વધુ સલામત પસંદગી.

• મોદુર પુલાવ

  ગળ્યો કાશ્મીરી પુલાવ — કેસર, દૂધ, ઘી, તજ અને સૂકા મેવા સાથેના ભાત, માંસ બિલકુલ નહીં. પંડિત પ્રસંગોમાં પીરસાય છે, અને કાશ્મીરી થાળી પર ગુજરાતી જીભને તરત ઓળખાય એવી આ એકમાત્ર વાનગી છે.

• કહવા અને ગિરદા

  કેસર, એલચી અને વાટેલી બદામવાળી ગ્રીન ટી, દિવસભર પીવાય છે અને તમે ક્યાંય બેસો કે તરત ધરવામાં આવે છે. સાથે "કંદુર" — મહોલ્લાની ભઠ્ઠી — માંથી ગિરદા કે લવાસા લો; ત્યાં દિવસમાં બે વાર શેકાય છે અને બંને વાર ખલાસ થઈ જાય છે.

બુકિંગ વખતે ભોજન પસંદગી જણાવો — શાકાહારી, જૈન કે હલાલ — અને અમે તમારી ઇટિનરરીની દરેક હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટને જાણ કરીશું.

• પશ્મિના — GI માર્ક અને ક્રાફ્ટ ડેવલપમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના લૅબ ટૅગનો આગ્રહ રાખો; સાચી હાથે કાંતેલી શાલ ₹3,000ની વસ્તુ નથી
• GI ટૅગ અને લૅબ સર્ટિફિકેટ સાથેનું કાશ્મીરી કેસર, પામ્પોરની સહકારી મંડળીમાંથી
• શ્રીનગરનું અખરોટના લાકડાનું કોતરકામ — વજન અને લાકડાની રેસા પ્રમાણે ખરીદો, અને મોટી વસ્તુ માટે નિકાસના કાગળ વિશે પૂછો
• ઝૈના કદલની વર્કશોપોમાંથી પેપિયર-માશે બૉક્સ અને ખતમબંદ પૅનલ
• સૂકો મેવો — અખરોટ, બદામ અને સૂકી જરદાળુ ગુજરાત કરતાં અહીં સસ્તાં પડે છે
• નમદા અને ગબ્બા ગાલીચા, અને મીટરના ભાવે ક્રૂઅલ ભરતકામ

શ્રીનગર એરપોર્ટ (SXR) શહેરથી 12 કિમી છે અને ત્યાં સલામતી કડક છે — ઉડાનના ત્રણ કલાક પહેલાં પહોંચો અને સામાનની બે વાર તપાસ થશે એમ ધારીને ચાલો. ખીણની અંદર પહલગામ, ગુલમર્ગ અને સોનમર્ગના છેલ્લા તબક્કા પર સ્થાનિક ટૅક્સી યુનિયનનો ઇજારો છે: તમારી શ્રીનગરની કાર ગામની હદે અટકાવાશે અને યુનિયનના વાહનમાં બદલવું પડશે — દિવસના ₹2,000–3,500. એની સાથે દલીલ કરવાને બદલે બજેટમાં ગણી લેવું. જમ્મુ-કાશ્મીર બહાર લીધેલાં પ્રીપેઇડ સિમ કાશ્મીર સર્કલમાં ચાલતાં નથી; પોસ્ટપેઇડ ચાલે છે.

• બીજા કોઈ પણ સર્કલમાં લીધેલાં પ્રીપેઇડ સિમ કાશ્મીરમાં રજિસ્ટર જ થતાં નથી. ઊતરતાં પહેલાં જૂથમાં ઓછામાં ઓછો એક પોસ્ટપેઇડ નંબર હોય એ ખાતરી કરો.
• ભારે બરફમાં ગુલમર્ગ અને સોનમર્ગના રસ્તા ટૂંકી નોટિસે બંધ થાય છે, અને જમ્મુના ઘાટમાંથી પસાર થતો NH-44 દર સીઝનમાં અનેક વાર ભૂસ્ખલનથી બંધ થાય છે. આગળની કે આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ પહેલાં એક દિવસ વધારાનો રાખો.
• ગુલમર્ગ ગોંડોલાના ઉપરના છેડે આવેલું અફરવાટ 3,980 મીટરે છે — માથું દુખવું, ઊબકા અને શ્વાસ ચઢવા માટે પૂરતું ઊંચું. એ બીજા કે ત્રીજા દિવસે કરો, દરિયાની સપાટીથી આવ્યાની સવારે નહીં.
• ખીણનો ધંધો કમિશન પર ચાલે છે. ડ્રાઇવર, હાઉસબોટ માલિક કે ગાઇડ જે શાલની દુકાને લઈ જાય તે એમને 30–40 ટકા આપે છે, અને "ઘરે મોકલી આપીશું" કહેતી ગાલીચાની દુકાનો જૂનું નુકસાનનું મોડેલ છે. કાર્ડથી ચૂકવો, બૅન્ક ટ્રાન્સફરથી કદી નહીં, અને માલ સાથે જ લઈ જાઓ.
• ટિકિટ કરાવતાં પહેલાં ચાલુ સલામતી સૂચના તપાસો, તમારો કાર્યક્રમ ઑપરેટર પાસે નોંધાવો, અને LoC તરફ મન ફાવે તેમ ફરવા ન નીકળો — ગુરેઝ, કેરન અને તંગધાર ખીણ માટે પરવાનગી જોઈએ છે અને ત્યાં તપાસ થાય છે.

વ્યક્તિદીઠ, રોજનો, જમીન પરનો ખર્ચ — ભોજન, સ્થાનિક વાહન અને પ્રવેશ ટિકિટ. ફ્લાઇટ અને હોટેલ પેકેજની કિંમતમાં છે, અહીં નહીં.