ભારત
ચિનારનો છાંયો, શિકારાની સવાર, બરફ નીચે ગુલમર્ગ
આ સ્થળ
કાશ્મીર 1,600 મીટરની ઊંચાઈએ, પીર પંજાલથી ઘેરાયેલો કટોરો છે, અને એની ઋતુઓ વચ્ચેનો ફરક ભારતમાં બીજે ક્યાંય નથી એટલો મોટો છે. એપ્રિલમાં બાદામવારીમાં બદામનાં ફૂલ ખીલે છે અને ઝબરવાન ટેકરીઓ નીચે દસ લાખ ટ્યૂલિપ. જુલાઈ લીલોછમ અને 30°C. જાન્યુઆરી ગુલમર્ગને બે મીટર બરફ નીચે દાટી દે છે અને એને દુનિયાનું સૌથી સસ્તું સ્કીઇંગ સ્થળ બનાવી દે છે.
પરંપરાગત અઠવાડિયું આવું છે: દાલ સરોવરની હાઉસબોટ અને મુઘલ બગીચા માટે શ્રીનગર, પછી પહલગામ, ગુલમર્ગ અને સોનમર્ગ — સમય ઓછો હોય તો દિવસની સફર, વધુ હોય તો રાત્રિરોકાણ. ચારસો માણસો સાથે ઘાસનું મેદાન વહેંચવું ન હોય તો દૂધપથરી, યુસમર્ગ અને લોલાબ ખીણ છે.
બે પ્રામાણિક ચેતવણી. સલામતીના કારણોસર ક્યારેક ટૂંકી નોટિસે રસ્તો બંધ થાય કે મોબાઇલ ઇન્ટરનેટ બંધ થાય, એટલે આગળની ફ્લાઇટ પહેલાં એક દિવસ વધારાનો રાખો. અને કાશ્મીરી મહેમાનગતિ સાચી છે, પણ એની આસપાસનો ધંધો પૂરેપૂરો કમિશન પર ચાલે છે — શિકારાવાળો, ટટ્ટુવાળો અને શાલની દુકાન બધા રેફરલ પર કામ કરે છે. નામ ધરાવતા ઑપરેટર મારફતે જ બુક કરો, એરપોર્ટના દરવાજે ઊભેલા માણસ પાસેથી કદી નહીં.
શ્રેષ્ઠ મહિના
સોનેરી રંગના મહિનાઓ એટલે કાશ્મીર નો શ્રેષ્ઠ સમય — હવામાન, ભીડ અને કિંમત, ત્રણેય સાથે.
સોનેરી = પ્રવાસ માટે શ્રેષ્ઠ મહિનાટીપાં = મહિનો કેટલો વરસાદી છેઊંચું / નીચું °C
હોલિડે પેકેજ
સૌથી વધુ વેચાતું5N / 6D · ફ્લાઇટ સામેલશ્રીનગર 2N · ગુલમર્ગ 1N · પહલગામ 1N · શ્રીનગર હાઉસબોટ 1N
હવાઈ ટિકિટ સહિતનો પરંપરાગત કાશ્મીર પ્રવાસ — મુઘલ બગીચા અને ડલ પર શિકારા, સોનમર્ગમાં થાજીવાસ હિમનદી, ગુલમર્ગમાં ગોંડોલાના બંને તબક્કા, પહલગામમાં લિદ્દર ખીણ, અને છેલ્લી રાત કોતરેલા દેવદારની હાઉસબોટ પર. ગોંડોલાની ટિકિટ અને પહલગામની યુનિયન ટેક્સી ભાવમાં સામેલ છે — મોટાભાગના ભાવપત્રકોમાં ચૂપચાપ સામેલ હોતી નથી.
તમારા દિવસો માટે
રૈનાવારીનું તરતું શાકભાજી બજાર પાંચથી સાત વચ્ચે ચાલે છે અને મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ જાગે તે પહેલાં સમેટાઈ જાય છે. શિકારાનો ભાવ ગમે તે સમયે લગભગ ₹800 પ્રતિ કલાક રહે છે — એટલા જ પૈસામાં પરોઢે સાંજના પાંચ કરતાં ચાર ગણું જોવા મળે છે.
પહેલો તબક્કો 3,050 મીટરે કોંગડોરી સુધી, બીજો 3,980 મીટરે અફરવાટ સુધી. સીઝનમાં બીજા તબક્કાની ટિકિટ ઑનલાઇન દિવસો પહેલાં ખલાસ થઈ જાય છે, અને ઉપરના સ્ટેશને જૂનમાં પણ સારું જૅકેટ જોઈએ એટલી ઠંડી હોય છે. 3,980 મીટરે ઊંચાઈની અસર સાચી છે — ઊતરવાની સવારે જ ઉપર ન જશો.
આરૂ, બેતાબ અને ચંદનવાડી એવી ખીણમાં છે જ્યાં ફક્ત સ્થાનિક યુનિયનની ટૅક્સી જ જઈ શકે — તમારી શ્રીનગરની કાર ગામમાં જ અટકી જશે. ચાલવા માટે આરૂ સૌથી સારું. અમરનાથ યાત્રા શરૂ થાય એની આગળ-પાછળના પખવાડિયામાં ટાળો, સિવાય કે ભીડ જ જોઈતી હોય.
નિશાત, શાલીમાર અને ચશ્મેશાહી ત્રણેય મળીને એક બપોર લે છે. જે અડધો ભાગ કોઈ પૅકેજમાં હોતો નથી તે જૂનું શહેર છે: જામિયા મસ્જિદ અને એના 378 દેવદારના થાંભલા, હઝરતબલની દરગાહ, અને ઝૈના કદલ આસપાસની પેપિયર-માશે તથા ખતમબંદ કારીગરીની વર્કશોપો.
લગભગ ત્રણ અઠવાડિયાં માટે કરેવાનાં ખેતરો ક્રોકસનાં જાંબલી ફૂલોથી ભરાઈ જાય છે, અને ભારતમાં આ એકમાત્ર જગ્યા છે જ્યાં હાથે કેસર વીણાતું જોઈ શકાય. GI ટૅગવાળી કાશ્મીર કેસર સહકારી મંડળી પાસેથી, લૅબ સર્ટિફિકેટ સાથે ખરીદો — રસ્તા કિનારેના સ્ટૉલમાં ભેળસેળ નિયમ છે, અપવાદ નહીં.
ગ્લેશિયર સુધીની ચાલ ટૂંકી છે — એક બાજુ લગભગ 3 કિમી — અથવા ટટ્ટુ, જેનો ભાવ પહેલાં ₹2,000 કહેવાશે અને ₹1,000ની આસપાસ નક્કી થશે. સોનમર્ગ લેહના ધોરીમાર્ગ પર છે અને ડિસેમ્બરથી એપ્રિલ સુધી બરફથી બંધ રહે છે — વસંતનો કાર્યક્રમ ગોઠવતાં પહેલાં ચકાસી લેવું.
અંદાજિત
જમીન પરનો રોજિંદો ખર્ચ, વ્યક્તિદીઠ — ખાવાનું, સ્થાનિક વાહન અને પ્રવેશ ટિકિટ, પેકેજની બહાર.
કરકસરથી
₹1,500
રોજ, વ્યક્તિદીઠ
સ્ટ્રીટ ફૂડ, જાહેર વાહન, એક પેઇડ સ્થળ
આરામદાયક
₹3,800
રોજ, વ્યક્તિદીઠ
રેસ્ટોરન્ટ ભોજન, ટૅક્સી, એક-બે ટૂર
લક્ઝરી
₹11,000
રોજ, વ્યક્તિદીઠ
ફાઇન ડાઇનિંગ, પ્રાઇવેટ કાર, પ્રીમિયમ અનુભવ
વિઝા
આ ભારતમાં જ પ્રવાસ છે. હોટેલ ચેક-ઇન અને ફ્લાઇટ માટે સરકારી ફોટો ઓળખપત્ર સાથે રાખો — આધાર, પાન, પાસપોર્ટ કે ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ.
વ્યવહારુ વાતો
કાશ્મીરની પ્રખ્યાત 36 વાનગીની લગ્નથાળી, અને આ સ્પષ્ટ કહેવું જોઈએ: રિસ્તાથી ગુશ્તાબા સુધી બધું મટન છે, અને શાકાહારી વાઝવાન જેવું કશું હોતું નથી. શાકાહારી જૂથ માટે એની આસપાસ સાંજ ન ગોઠવો — વેપારીઓ તો તમને વેચી જ દેશે.
કાશ્મીરની રોજિંદી ભાજી — ફક્ત પાણી, સરસવનું તેલ, લીલું મરચું અને હિંગમાં રંધાયેલી. ડુંગળી નહીં, લસણ નહીં, ટમેટાં નહીં — કારણ કે કાશ્મીરી પંડિત રસોઈમાં પરંપરાગત રીતે એ ત્રણેય વપરાતાં નથી. એટલે હાક ભારતની એ ગણીગાંઠી પ્રાદેશિક વાનગીઓમાંની એક છે જે જૈન પ્રવાસી જેમની તેમ ખાઈ શકે.
દાલ સરોવરમાં જ ઊગતું કમળકાકડી દહીં અને વરિયાળીની ગ્રેવીમાં, અને કાશ્મીરી દમ આલૂ — કાશ્મીરી મરચાંથી ઘેરો લાલ અને પરંપરાગત રીતે ડુંગળી વગરનો. જૈન પ્રવાસી માટે નોંધ: નદ્રુ કંદ છે અને દમ આલૂ બટાટા — બંને સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે, એટલે હાક અને રાજમા વધુ સલામત પસંદગી.
ગળ્યો કાશ્મીરી પુલાવ — કેસર, દૂધ, ઘી, તજ અને સૂકા મેવા સાથેના ભાત, માંસ બિલકુલ નહીં. પંડિત પ્રસંગોમાં પીરસાય છે, અને કાશ્મીરી થાળી પર ગુજરાતી જીભને તરત ઓળખાય એવી આ એકમાત્ર વાનગી છે.
કેસર, એલચી અને વાટેલી બદામવાળી ગ્રીન ટી, દિવસભર પીવાય છે અને તમે ક્યાંય બેસો કે તરત ધરવામાં આવે છે. સાથે "કંદુર" — મહોલ્લાની ભઠ્ઠી — માંથી ગિરદા કે લવાસા લો; ત્યાં દિવસમાં બે વાર શેકાય છે અને બંને વાર ખલાસ થઈ જાય છે.
બુકિંગ વખતે ભોજન પસંદગી જણાવો — શાકાહારી, જૈન કે હલાલ — અને અમે તમારી ઇટિનરરીની દરેક હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટને જાણ કરીશું.
શ્રીનગર એરપોર્ટ (SXR) શહેરથી 12 કિમી છે અને ત્યાં સલામતી કડક છે — ઉડાનના ત્રણ કલાક પહેલાં પહોંચો અને સામાનની બે વાર તપાસ થશે એમ ધારીને ચાલો. ખીણની અંદર પહલગામ, ગુલમર્ગ અને સોનમર્ગના છેલ્લા તબક્કા પર સ્થાનિક ટૅક્સી યુનિયનનો ઇજારો છે: તમારી શ્રીનગરની કાર ગામની હદે અટકાવાશે અને યુનિયનના વાહનમાં બદલવું પડશે — દિવસના ₹2,000–3,500. એની સાથે દલીલ કરવાને બદલે બજેટમાં ગણી લેવું. જમ્મુ-કાશ્મીર બહાર લીધેલાં પ્રીપેઇડ સિમ કાશ્મીર સર્કલમાં ચાલતાં નથી; પોસ્ટપેઇડ ચાલે છે.
પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા
મહિનાવાર હવામાન, પૈસા, પ્લગ, ખાવાનું, ખરીદી અને નાની વાતો જે કોઈ કહેતું નથી.
