લદ્દાખ પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા

લદ્દાખ માટે મે – ઓક્ટોબર દરમિયાન પ્રવાસ કરો. આ મહિનાઓમાં હવામાન, ભીડ અને હવાઈ ભાડું ત્રણેય અનુકૂળ હોય છે — બહાર જાવ તો ત્રણમાંથી એક જતું કરવું પડે.

ચલણ

Indian Rupee (INR)

ભાષા

લદ્દાખી — એક તિબેટી ભાષા — સાથે લેહ અને કારગિલમાં ઉર્દૂ તથા હિન્દી, અને પ્રવાસન વ્યવસાયમાં બધે અંગ્રેજી. તમે જ્યાં જવાના છો ત્યાં બધે હિન્દીથી કામ ચાલી જશે.

સમય ક્ષેત્ર

IST (UTC+5:30)

પ્લગ પ્રકાર

Type C / D / M

ભારતથી ફ્લાઇટ સમય

3.5 કલાક

ક્યાંથી ઉડાન

Delhi · Mumbai · Ahmedabad · Srinagar · Chandigarh · Jammu

• 

  અડતાળીસ કલાક કશું જ ન કરો

  આ યાદીની સૌથી ઉપયોગી વાત આ જ છે. ઊતરો, હોટેલ પર જાઓ, અને બે દિવસ 3,600 મીટરથી નીચે જ રહો — લેહનું બજાર, સૂર્યાસ્તે શાંતિ સ્તૂપ, અને સવારે સાડા છ વાગ્યે થિકસેમાં પ્રાર્થના. જે લોકો આ છોડી દે છે તે પછી માથાના દુખાવા અને ઊલટીમાં એક દિવસ ગુમાવે છે, અને કેટલાક તો આખો પ્રવાસ.

• 

  ખરદુંગ લા પાર કરીને નુબ્રા

  ઉપરના પાટિયા પ્રમાણે ઘાટ 5,359 મીટરે છે, અને ત્યાં વીસ મિનિટ પૂરતી છે — બેસીને ચા પીવાનું ટાળો. નીચે ડિસ્કિટમાં 32 મીટર ઊંચી મૈત્રેય બુદ્ધની પ્રતિમા ખીણ સામે જુએ છે, અને હુન્દરમાં બે ખૂંધવાળા ઊંટ સાથે ઠંડા રણનાં ટીલાં છે. રાત હુન્દર કે તુર્તુકમાં ગાળો, ઘાટ પાસે પાછા ચઢીને કદી નહીં.

• 

  પેંગોંગ ત્સો

  ચૌદ હજાર ફૂટ, 134 કિમી લાંબું, બે તૃતીયાંશ ચીનમાં, અને એનો રંગ દિવસભર ખરેખર બદલાયા કરે છે. દિવસની સફર કરવાને બદલે સ્પાંગમિક કે માનમાં એક રાત રોકાઓ — એક બાજુ પાંચ કલાક લાગે છે. કૅમ્પ સાદા હોય છે, જનરેટર બંધ થયા પછી હીટર વગરના, અને ત્યાં મોબાઇલ સિગ્નલ બિલકુલ નથી.

• નીચલા રસ્તે અલચી અને લામાયુરુ

  અલચીનાં અગિયારમી સદીનાં ભીંતચિત્રો દુનિયામાં બચેલી સૌથી જૂની કાશ્મીરી-તિબેટી કળા છે, અને અંદર ફોટોગ્રાફી પર પ્રતિબંધ છે — એટલે જ એ ટકી શક્યાં છે. ત્યાંથી એક કલાક આગળ લામાયુરુની "મૂનલૅન્ડ" જમીન છે. આખો રસ્તો લગભગ 3,100 મીટરે ચાલે છે, એટલે એ કપરો નહીં પણ ઊંચાઈ સાથે અનુકૂળ થવાનો સારો દિવસ બને છે.

• હેમિસ, અને ઉત્સવોનું પંચાંગ

  હેમિસ લદ્દાખનો સૌથી મોટો અને સૌથી સમૃદ્ધ ગોમ્પા છે, અને ત્યાં મહોરાં પહેરીને થતાં "ચામ" નૃત્યો જૂનના અંતે કે જુલાઈની શરૂઆતમાં યોજાય છે. લોસાર શિયાળામાં આવે છે, લદ્દાખ ફેસ્ટિવલ સપ્ટેમ્બરમાં, અને નરોપા દર બાર વર્ષે એક વાર. આ બધું તિબેટી પંચાંગ પ્રમાણે ખસે છે, એટલે એની આસપાસ પ્રવાસ ગોઠવતાં પહેલાં તારીખ પાકી કરી લો.

• ત્સો મોરીરી અને ચાંગથાંગ

  પેંગોંગ કરતાં ઊંચું, વધુ ખાલી અને વધુ કપરું — 4,522 મીટરે, કિનારે કોરઝોક ગામ અને ચાંગપા વિચરતી જાતિ, જેમની પશ્મિના બકરીઓ પર આખો શાલનો ધંધો ટકેલો છે. એના માટે અલગ પરવાનો અને અલગ બે દિવસ જોઈએ, અને પૂરી રીતે ઊંચાઈ સાથે અનુકૂળ ન થયા હો તો પહેલી ટ્રિપમાં જવાનું સ્થળ નથી.

• થુકપા અને મોમોશાકાહારી

  લેહના દરેક રસોડામાં બનતી બે વાનગી, અને બંનેની સાચી શાકાહારી આવૃત્તિ મળે છે — "વેજ થુકપા" અને "વેજ મોમો" કહો એટલે વગર માથાકૂટે મળી જશે. 3,500 મીટરે ઠંડી સાંજે વેજ થુકપાનો એક વાટકો આખા ઉચ્ચપ્રદેશની શ્રેષ્ઠ વસ્તુ છે.

• સ્ક્યુ અને છુટાગીશાકાહારી

  સાચું લદ્દાખી ઘરનું ખાવાનું — અંગૂઠાથી દબાવેલી કે બો-ટાઈ આકારની ઘઉંની પાસ્તા, કંદમૂળ સાથે ધીમે ધીમે ઉકાળીને ઘટ્ટ સ્ટ્યૂ. સામાન્ય રીતે શાકાહારી, ક્યારેક મટન સાથે — એટલે પૂછી લેવું. રેસ્ટોરાં કરતાં હોમસ્ટેમાં માંગો; આ ધીમી વાનગી છે અને ઉતાવળમાં કોઈ સારી બનાવતું નથી.

• બટર ટી અને ત્સામ્પાશાકાહારી

  ગુર ગુર ચા યાકના માખણ અને મીઠા સાથે વલોવાય છે અને ચા નહીં, ગરમ મીઠાવાળા સૂપ જેવી લાગે છે. ત્સામ્પા — શેકેલા જવનો લોટ — એ મુખ્ય ખોરાક છે જેના પર લદ્દાખીઓ સદીઓથી ઘાટ ઓળંગતા આવ્યા છે. બંને શાકાહારી; બટર ટી પીણું ઓછું અને અનુભવ વધુ છે.

• જરદાળુ અને સી-બકથોર્ન

  લદ્દાખી "છુલી" જરદાળુ, જુલાઈ-ઑગસ્ટમાં તાજાં અને બાકીના વર્ષે સૂકાં, સાથે જરદાળુના ઠળિયાનું તેલ. સી-બકથોર્નનો રસ — "લેહ બેરી" — બધે વેચાય છે અને ખરેખર સ્થાનિક છે. સંભારણાની ગલીની કોઈ પણ વસ્તુ કરતાં આ બંને ઘણી સારી ભેટ છે.

• શાકાહારી ખરેખર ક્યાં જમેજૈન અનુકૂળ

  લેહના મુખ્ય બજારમાં કેટલાંક શુદ્ધ શાકાહારી પંજાબી અને મારવાડી રસોડાં છે અને ઉનાળામાં ખૂલતી એક-બે ગુજરાતી થાળીની જગ્યા પણ — એટલે લેહમાં તકલીફ નથી. એની બહાર — નુબ્રા, પેંગોંગ, ત્સો મોરીરી — કૅમ્પ જે રાંધે તે જ ખાવાનું: દાળ, ભાત, રોટલી, બટાટાનું શાક, અને એ બધામાં ડુંગળી-લસણ. લદ્દાખમાં ક્યાંય જૈન વ્યવસ્થા નથી, અને ખાસ ઑર્ડર માટે ગૅસ પણ વધારાનો હોતો નથી — એટલે થેપલાં, ખાખરા, સૂકું ફરસાણ અને રેડી-ટુ-ઈટ પૅકેટ સાથે લઈ જાઓ. મનાલી ધોરીમાર્ગ પરના ઢાબા મોટે ભાગે પંજાબી અને મારવાડી ચલાવે છે અને શુદ્ધ શાકાહારી આપે છે, પણ લેહ પહેલાંના છેલ્લા પટ્ટામાં લગભગ કશું જ નથી.

બુકિંગ વખતે ભોજન પસંદગી જણાવો — શાકાહારી, જૈન કે હલાલ — અને અમે તમારી ઇટિનરરીની દરેક હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટને જાણ કરીશું.

• ચાંગથાંગનું પશ્મિના — લેહની મહિલા સહકારી મંડળીઓ મારફતે ખરીદો; પ્રવાસી ગલીમાં "પશ્મિના" તરીકે વેચાતું મોટે ભાગે વિસ્કોસનું મિશ્રણ હોય છે
• જરદાળુ ("છુલી")ની બનાવટો, જરદાળુના ઠળિયાનું તેલ અને સી-બકથોર્નનો રસ
• પીરોજ અને પરવાળાં જડેલી લદ્દાખી ચાંદી, અને "પેરક" શિરોભૂષણની કારીગરી
• થાંગ્કા ચિત્રો અને પ્રાર્થના ધજાઓ — મઠની દુકાનેથી લો, જેથી પૈસા ગોમ્પામાં પાછા જાય
• લેહના શરણાર્થી બજારમાંથી તિબેટી ગાલીચા અને ઊનનાં કપડાં
• યાકના ઊનની શાલ અને મોજાં — દેખાય એના કરતાં ઘણાં ગરમ અને પશ્મિનાના ભાવના અંશમાં

લેહનું કુશોક બકુલા રિમ્પોછે એરપોર્ટ (IXL) દુનિયાનાં સૌથી ઊંચાં વ્યાપારી એરપોર્ટમાંનું એક છે, અને ગુજરાતથી વ્યવહારુ માર્ગ ફક્ત દિલ્હી થઈને છે. બપોર પછીના પવનને કારણે ફ્લાઇટ ફક્ત સવારે જ હોય છે, અને હવામાન બગડે તો રદ થાય છે. રસ્તા માર્ગે શ્રીનગર–લેહ ઝોજી લા થઈને 434 કિમી અને મનાલી–લેહ બારાલાચા તથા તાંગલાંગ લા થઈને 428 કિમી; બંને લગભગ મેના અંતે ખૂલે અને ઑક્ટોબરના મધ્યમાં બંધ થાય. એક વાત ખાસ ધ્યાનમાં રાખો: લદ્દાખ બહાર નોંધાયેલાં વાહનોને સ્થાનિક પ્રવાસન માટે ચલાવવાની છૂટ નથી — એટલે મનાલી કે શ્રીનગરથી લાવેલી કાર તમને પેંગોંગ નહીં લઈ જઈ શકે; લેહની ટૅક્સી યુનિયનનું વાહન જાહેર કરેલા નિશ્ચિત ભાવે ભાડે લેવું પડશે.

• અહીંનું સાચું જોખમ રસ્તા નહીં, ઊંચાઈની બીમારી (AMS) છે. કોઈ પણ ઘાટ પર જતાં પહેલાં લેહમાં બે રાત, પહેલા બે દિવસ દારૂ બિલકુલ નહીં, રોજ ત્રણ લિટર પાણી, અને પહેલા દિવસે કોઈ મહેનત નહીં. માથાના દુખાવા સાથે ઊલટી થાય કે આરામ કરતી વખતે પણ શ્વાસ ચઢે તો નીચે ઊતરો — "ચલાવી લઈશું" ન કરો, અને ડૉક્ટરની ચિઠ્ઠી વગર ડાયમોક્સ ન લો.
• ભારતીય નાગરિકોને નુબ્રા, પેંગોંગ, ત્સો મોરીરી, હાનલે, દાહ-હનુ અને તુર્તુક માટે ઇનર લાઇન પરમિટ જોઈએ છે. LAHDC લેહના ઑનલાઇન પોર્ટલ પરથી કે તમારા ઑપરેટર મારફતે અરજી કરો — રેડ ક્રોસ અને પર્યાવરણ ફી સહિત વ્યક્તિદીઠ લગભગ ₹400–600 — અને એની ઘણી નકલો સાથે રાખો, કારણ કે દરેક ચેકપોસ્ટ એક નકલ રાખી લે છે.
• બીજા સર્કલનાં પ્રીપેઇડ સિમ લદ્દાખમાં ચાલતાં નથી; ફક્ત પોસ્ટપેઇડ ચાલે છે, અને પેંગોંગ, ત્સો મોરીરી તથા ખરદુંગ લાની પેલે પાર સિગ્નલ બિલકુલ નથી. ઘરે પહેલેથી કહી દો કે બે દિવસ સંપર્ક નહીં થાય — એમને પછીથી ખબર પડે એ ઠીક નથી.
• ઝોજી લા અને મનાલી ધોરીમાર્ગ બરફથી બંધ થાય છે અને સીઝન વચ્ચે પણ ભૂસ્ખલનથી ચેતવણી વગર બંધ થઈ શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કનેક્શન પહેલાં બે દિવસ વધારાના રાખો, અને રસ્તા માર્ગે પાછા ફરવાનું "એક" યોજના ગણો, "એકમાત્ર" નહીં.
• એરપોર્ટ અને તમામ લશ્કરી સ્થાપનાઓ પાસે ડ્રોન પર પ્રતિબંધ છે — જેમાં લેહ ખીણનો મોટો ભાગ આવી જાય છે — અને લશ્કરી કાફલા કે સ્થાપનાના ફોટા પાડવા ગુનો છે. LoC અને LAC નજીકના નિયમો અક્ષરશઃ પળાય છે.

વ્યક્તિદીઠ, રોજનો, જમીન પરનો ખર્ચ — ભોજન, સ્થાનિક વાહન અને પ્રવેશ ટિકિટ. ફ્લાઇટ અને હોટેલ પેકેજની કિંમતમાં છે, અહીં નહીં.