રાજસ્થાન પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા

રાજસ્થાન માટે ઓક્ટોબર – માર્ચ દરમિયાન પ્રવાસ કરો. આ મહિનાઓમાં હવામાન, ભીડ અને હવાઈ ભાડું ત્રણેય અનુકૂળ હોય છે — બહાર જાવ તો ત્રણમાંથી એક જતું કરવું પડે.

ચલણ

Indian Rupee (INR)

ભાષા

હિન્દી અને મારવાડી, ઉદયપુર તરફ મેવાડી અને જયપુર તરફ ઢૂંઢાડી. હિન્દીથી બધે કામ ચાલે છે; હોટેલ, સ્મારકો અને ગાઇડ સાથે અંગ્રેજી ચાલે છે. રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં અને પ્રવાસન વ્યવસાયમાં ગુજરાતી પણ સારી રીતે સમજાય છે.

સમય ક્ષેત્ર

IST (UTC+5:30)

પ્લગ પ્રકાર

Type C / D / M

ભારતથી ફ્લાઇટ સમય

1.5 કલાક

ક્યાંથી ઉડાન

Ahmedabad · Mumbai · Delhi · Surat · Vadodara

• 

  સવારે નવ વાગ્યે મેહરાનગઢ

  ભારતનું સૌથી સારી રીતે ચાલતું કિલ્લા-સંગ્રહાલય, અને દેશનું એકમાત્ર ઑડિયો ગાઇડ જે એના ₹200 ખરેખર વસૂલ કરે છે. ખૂલે કે તરત જાઓ અને તડકો આકરો થાય તે પહેલાં ભૂરા શહેર પર નજર નાખતી કિલ્લેબંધી પર નીકળી જાઓ. જમવાનું દીવાલ નીચેના પુનર્જીવિત બગીચામાં — ચોખેલાવ બાગમાં.

• 

  આમેર કિલ્લો, પછી જયપુરનાં બજારો

  સવારે આઠ વાગ્યાનો આમેર અને બપોરનો આમેર બે જુદી ઇમારતો છે. પછી લાખની બંગડીઓ માટે જૌહરી બજાર અને બ્લોક પ્રિન્ટ માટે બાપુ બજાર — પગપાળા. ડ્રાઇવર જે એમ્પોરિયમ સૂચવે તે છોડી દેજો — એ દુકાનોમાં ત્રીસથી ચાળીસ ટકા કમિશન બંધાયેલું હોય છે, અને એ તમે જ ભરો છો.

• 

  થારના રણમાં એક રાત

  જેસલમેરથી 40 કિમી પશ્ચિમે આવેલું સામ ભીડવાળું ટીલું છે — જીપો અને લાઉડસ્પીકર સાથે. ખુરી અને દામોદરા શાંત વિકલ્પ છે. સારો કૅમ્પ ચાર વાગ્યે ઊંટ કે જીપ પર લઈ જાય, તારા નીચે જમણ અને માંગણિયાર સંગીત આપે, અને જોડાયેલા બાથરૂમવાળો સ્વિસ ટેન્ટ આપે.

• પાંચ વાગ્યે પિછોલા સરોવર

  બોટ સિટી પૅલેસની અંદરના રામેશ્વર ઘાટથી લો, બહાર ઘાટ પર ઊભેલા દલાલો પાસેથી નહીં. એ જગ મંદિર પર ઉતારે છે, જ્યાં શાહજાદો ખુર્રમ — પછીથી શાહજહાં — પોતાના પિતાથી છુપાયો હતો. મહેલની અંદર ક્રિસ્ટલ ગૅલેરી છોડીને વિન્ટેજ કાર મ્યુઝિયમ જુઓ.

• રણથંભોર, જાતે બુક કરેલું

  દસ ઝોન, પરોઢે અને બપોર પછી ત્રણ-ત્રણ કલાકની સફારી, અને ઝોન એકથી પાંચમાં વાઘ દેખાવાની સાચી શક્યતા. રાજસ્થાન વન વિભાગની વેબસાઇટ પર 90 દિવસ પહેલાં બુકિંગ ખૂલે એ જ દિવસે જાતે બુક કરો. એજન્ટો એ જ સીટ ચાર ગણા ભાવે વેચે છે.

• વધારાના દિવસ માટે બુંદી કે શેખાવાટી

  બુંદીની વાવો અને ચિત્રશાળાનાં ભીંતચિત્રો જયપુરની સરખામણીએ સાવ ઓછી ભીડ ખેંચે છે અને અપેક્ષા કરતાં ઘણી સારી હાલતમાં છે. શેખાવાટી — મંડાવા, નવલગઢ, ફતેહપુર — જયપુરથી બે કલાક દૂર ચિતરેલી વેપારી હવેલીઓનો પ્રદેશ છે, જેમાંની ઘણી ગુજરાત સાથે સંબંધ ધરાવતાં મારવાડી વેપારી કુટુંબોએ બંધાવેલી છે.

• દાળ બાટી ચૂરમાજૈન અનુકૂળ

  રાજ્યની ઓળખ સમાન વાનગી, સંપૂર્ણ શાકાહારી, અને ભારે હોવાથી બપોરે જ ખાવા જેવી. શેકેલી ઘઉંની બાટી તોડીને ઘીમાં ઝબોળાય, સાથે પંચમેલ દાળ અને ગળ્યો ચૂરમો. મોટા ભાગનાં રાજસ્થાની થાળી-ઘરો કહો તો ડુંગળી-લસણ વગરની જૈન થાળી આપે છે — પણ ઑર્ડર આપતી વખતે કહેવું, પછી નહીં.

• કેર સાંગરીજૈન અનુકૂળ

  રણનું એક ફળ અને રણની એક શિંગ, તડકે સૂકવીને, પાણી વગર અને ડુંગળી વગર તેલ-મસાલામાં બનાવાય છે — કારણ કે સદીઓ સુધી બેમાંથી એકેય ઉપલબ્ધ નહોતું. પરંપરાગત સ્વરૂપમાં કુદરતી રીતે જૈન-અનુકૂળ, અને ભારતમાં ખાવા મળતી ખરેખર અનોખી વાનગીઓમાંની એક.

• ગટ્ટે કી સબ્ઝીશાકાહારી

  ચણાના લોટના બાફેલા ગટ્ટા દહીંની ગ્રેવીમાં — ગુજરાતી મૂઠિયા જેવો જ બેસનનો વિચાર, પણ શાક સાથે બાફવાને બદલે દહીંમાં રંધાય છે. બધે શાકાહારી, અને મેનૂ અજાણ્યું લાગે ત્યારે ભરોસાપાત્ર ઑર્ડર.

• પ્યાઝ કચોરી અને મરચી બડાજૈન અનુકૂળ

  જોધપુરનું સ્ટ્રીટ ફૂડ, બંને શાકાહારી — પણ પ્યાઝ કચોરી નામ પ્રમાણે જ ડુંગળી પર બનેલી છે, એટલે જૈન પ્રવાસીએ એને બદલે માવા કે દાળ કચોરી માંગવી. જયપુરમાં રાવત મિષ્ઠાન ભંડાર અને જોધપુરમાં જનતા સ્વીટ હોમ — આ બે સરનામાં.

• ઘેવર અને માલપુઆ

  ઘેવર એ ચાસણીમાં ઝબોળેલી, મધપૂડા જેવી જાળીદાર તળેલી થાળી છે — ખરેખર સારું તો તીજ અને રક્ષાબંધનની આસપાસ જ બને છે. રાજસ્થાનની બીજી પ્રખ્યાત વાનગી "લાલ માંસ" મટન છે — નામ જાણી રાખવું, જેથી ભૂલથી ઑર્ડર ન થાય.

બુકિંગ વખતે ભોજન પસંદગી જણાવો — શાકાહારી, જૈન કે હલાલ — અને અમે તમારી ઇટિનરરીની દરેક હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટને જાણ કરીશું.

• જયપુરની બ્લુ પોટરી — માટીની નહીં, ક્વાર્ટ્ઝની, એટલે હલકી પણ દેખાય એના કરતાં જલદી તૂટે
• બગરુ અને સાંગાનેરની બ્લોક પ્રિન્ટ — છાપકામની જગ્યાએ જઈને સીધું ત્યાંથી જ ખરીદો
• જોધપુરની બાંધણી અને લહેરિયું — કચ્છ અને જામનગર જેવી જ કારીગરીની પરંપરા
• કોટા ડોરિયા સાડી, સુતરાઉ-રેશમમાં ચોરસ ચેકની વણાટ, ગુજરાતના ઉનાળા માટે પૂરતી હલકી
• જયપુરનું આરસનું જડતરકામ અને મીનાકારી — શોરૂમ નહીં, કારીગર શોધો
• મોજડી અને જૂતી — પરંપરાગત રીતે ચામડાની હોય છે, એટલે જરૂર હોય તો સુતરાઉ કે મખમલવાળી ખાસ માંગવી

રાજસ્થાન કારથી ફરવાનું સ્થળ છે. અમદાવાદથી ઉદયપુર સારા ફોર-લેન રસ્તે પાંચ કલાક, ઉદયપુરથી જોધપુર પાંચ, જોધપુરથી જેસલમેર પાંચ, જયપુરથી જોધપુર સાડા પાંચ. આખા પ્રવાસ માટે ડ્રાઇવર સાથે કાર રોજના ₹3,000–4,500માં મળે. દિલ્હી–જયપુર અને જયપુર–જોધપુર માટે ટ્રેન ઉત્તમ છે; "પૅલેસ ઑન વ્હીલ્સ" એ અલગ લક્ઝરી પ્રોડક્ટ છે, વાહનવ્યવહાર નહીં. જયપુર, જોધપુર અને ઉદયપુરના જૂના શહેરમાં ઈ-રિક્ષા કે પોતાના પગ કાર કરતાં હંમેશાં સારા — એ ગલીઓ ઘોડા માટે બની હતી.

• એપ્રિલથી જૂન માત્ર અગવડ નહીં, ગરમીથી બીમાર પડવાનું જોખમ છે — 42–45°C, અને જેસલમેર કિલ્લા તથા થારના ટીલા પર છાંયડો બિલકુલ નથી. જોવાનું સવારે 10 પહેલાં અને સાંજે 4 પછી ગોઠવો, અને લાગે એના કરતાં ઘણું વધારે પાણી પીઓ.
• આમેર કિલ્લે હાથીની સવારી પ્રાણી-કલ્યાણના મુદ્દે વિવાદમાં છે અને અદાલતો વખતોવખત એ બંધ કરાવે છે. એ જ દરવાજા સુધીની જીપ લગભગ એટલા જ પૈસામાં અને એટલા જ સમયમાં પહોંચાડે છે.
• તમે ન કહી હોય એવી દુકાન, કૅમ્પ કે રેસ્ટોરાંમાં લઈ જતો ડ્રાઇવર તમારા ખર્ચના ત્રીસથી ચાળીસ ટકા કમાય છે. નીકળતાં પહેલાં દિવસનો કાર્યક્રમ લખાવીને નક્કી કરો.
• સામના રણ-કૅમ્પોની ગુણવત્તા ખૂબ જુદી જુદી હોય છે અને જાહેરાતનો ફોટો ઘણી વાર એ કૅમ્પનો હોતો જ નથી. નામ સાથેની મિલકત બુક કરો, પૂરી રકમને બદલે ડિપોઝિટ ભરો, અને જનરેટર તથા આગ સામેની વ્યવસ્થા છે કે નહીં તે પૂછો.
• જેસલમેર, બાડમેર અને બિકાનેરના ભૂગર્ભજળમાં ફ્લોરાઇડ અને ક્ષાર વધારે છે. બ્રશ કરવા માટે પણ સીલબંધ બોટલનું પાણી વાપરો, અને બરફ તથા રસ્તા પરના શેરડીના રસથી સાવધ રહો.

વ્યક્તિદીઠ, રોજનો, જમીન પરનો ખર્ચ — ભોજન, સ્થાનિક વાહન અને પ્રવેશ ટિકિટ. ફ્લાઇટ અને હોટેલ પેકેજની કિંમતમાં છે, અહીં નહીં.